Stap in de dromerige, sfeervolle wereld van Whistler in het Van Gogh Museum en De Mesdag Collectie

Afgelopen woensdag mocht ik samen met andere leden van de (inter)nationale pers op reis door de schitterende wereld van James McNeill Whistler. Zowel figuurlijk als letterlijk, want ik nam zowel een kijkje in het Van Gogh Museum in Amsterdam als na een gezellige busreis in De Mesdag Collectie in Den Haag. Twee heel verschillende tentoonstellingen die naadloos in elkaar passen en je van alles leren over de sfeervolle, dromerige kunst van Whistler. Het is voor het eerst dat Whistler in Nederland zo groot wordt gepresenteerd aan het publiek. Graag neem ik je vandaag ook mee in deze wereld! (foto’s: Berry de Nijs/Writing Berries)

Even voorstellen: James McNeill Whistler

Whistler? Wie is dat? Als je dat niet weet, is dat helemaal niet zo gek. Hoewel hij in zijn tijd (1834-1903) heel bekend was onder zijn tijdgenoten, is hij in Nederland helaas niet qua naam blijven plakken. Daar gaat nu wel verandering in gebracht worden. James McNeill Whistler was een kunstenaar en hij maakte schilderijen, tekeningen, aquarellen en etsen. Daarnaast gaf hij geregeld zijn ongezouten mening over bijvoorbeeld Oscar Wilde en andere kunstenaars. Had hij nu geleefd dan hadden we hem een influencer genoemd, een stijlicoon die flamboyant en tot in de puntjes verzorgd door het leven ging. Geen wonder dat men hem een ‘dandy’ noemde. In zijn tijd werd Whistler echter meer gezien als een dwarsdenker dan als een vernieuwer. Zijn stijl was anders dan die van zijn tijdgenoten en (als je het mij vraagt) zijn tijd vooruit. De man is geboren in Amerika, maar heeft bijna zijn hele leven in Europa gewoond en gewerkt. En dat zie je terug in zijn werk.

Te zien in 2 musea!

Om de grootsheid van deze kunstenaar te vieren kun je in twee musea genieten van zijn werk. Het Van Gogh Museum presenteert onder de noemer ‘Dandy en dwarsdenker’ de prachtige, sfeervolle werken van Whistler en vertelt meer over zijn leven en zijn manier van kijken naar de wereld. In De Mesdag Collectie ligt de focus op Whistler zijn tijd in Nederland. Daarnaast kom je werken tegen van Nederlandse kunstenaars die zich duidelijk hebben laten inspireren door Whistler. Deze tentoonstelling heet ‘Verliefd op Nederland’. Beide laten een heel ander deel van het oeuvre van Whistler zien. Ik kan zeker aanraden beide musea aan te doen om het complete verhaal te ontdekken. Of gewoon om je in de wondere wereld van Whistler onder te dompelen.

Whistler’s Moeder

Wie Whistler zegt, denkt vaak meteen wel aan het iconische werk Whistler’s Mother; een portret van Anne McNeill Whistler, de moeder van James. Misschien ken je het wel uit de Mr. Bean film of een aflevering van The Simpsons. Het werk heet officieel ‘Arrangement in Grey and Black No. 1’ en laat duidelijk zien dat je met heel veel tinten zwart en grijs een heel prachtig, sprekend, sereen en gedetailleerd werk kan maken. Het laat duidelijk zien dat Whistler anders keek naar de wereld. Je kan Mama Whistler vinden in de tentoonstelling van het Van Gogh Museum.

Prachtige kleurencombinaties

Overigens vind je in het Van Gogh Museum nog meer prachtige en voor die tijd vernieuwende werken, waarbij bijzondere kleurencombinaties de hoofdlijn vormen. Dit komt sowieso veelvuldig terug in de titels van zijn werken en die werken bestaan dan vooral uit die genoemde tinten. Hiermee ging hij anders om met kleuren en daardoor ontstaan er heel serene, harmonieuze werken vol sfeer en dromerigheid. Daarnaast gaf hij veel schilderijen de naam ‘nocturne’ mee. Een nocturne is een vaak kort, maar vooral dromerig en melancholisch muziekstuk geïnspireerd op de sfeer van de nacht. Een heel toepasselijke naam dus voor het werk van Whistler! Ontdek trouwens zelf de sfeer van de nocturnes van onder meer Chopin via de Spotify playlist, samengesteld door de musea. De nocturnes zijn zeer donker en toch is er heel veel te zien. Is het minder gedetailleerd dan draagt dat net zo goed bij aan de sfeer van het tafereel. Ook bijzonder aan zijn schilderijen is de focus op kleding in plaats van het model. Zo valt er heel wat te ontdekken.

Etsen van Amsterdam

Whistler tekende en etste heel veel. Zo heeft hij een tijdje in Venetië gewoond om mooie etsen te maken. In de tentoonstelling van De Mesdag Collectie ontdek je de Amsterdam-serie die Whistler maakte op een bootje in de grachten van Amsterdam. De etsen zijn aan de ene kant snel geschetst, terwijl je aan de andere kant van alles aan details kan ontdekken. Pak een van de twee zoekplaten erbij en ga op zoek naar deze toffe details. Kun je op zijn zoekplaatjes alle mensen bijvoorbeeld vinden die voor de ramen zitten of in deuropeningen staan. Whistler beschouwde deze serie zelf als zijn beste werk. Nederland, zo zei hij zelf, was een van zijn meest favoriete bestemmingen, het was een land voor kunstenaars dankzij de sfeer. Hij bezocht ons land tussen 1863 en 1902 meer dan 10 keer. Dat is best bijzonder! In De Mesdag Collectie komt dat allemaal terug.

Whistler, Van Gogh en de familie Mesdag

Wist je dat Vincent van Gogh het werk van Whistler bewonderde? De etsen noemde hij veelvuldig in zijn brieven aan broer Theo. Er zijn wat overeenkomsten tussen Whistler en Van Gogh, zo hielden ze beide van Japanse kunst, gingen ze beiden op zoek naar de grenzen van kunst en hielden ze van hun moeder. Hoewel Hendrik Willem Mesdag en Sientje Mesdag geen werken van Whistler hadden gekocht voor de verzameling, hebben Hendrik Willem en Whistler elkaar meerdere keren ontmoet. Tijdens het laatste verblijf van laatstgenoemde in Hotel Des Indes in Den Haag, bezocht hij zelfs De Mesdag Collectie. Dat vind ik heel bijzonder.

Schitterende catalogus

Wist je dat je bij beide musea Whistler een beetje mee naar huis kan nemen? Bij de tentoonstelling is een schitterende catalogus gemaakt met de titel Whistler Dandy en dwarsdenker. Het is een gezamenlijke uitgave van de musea met artikelen van de conservatoren van het Van Gogh Museum (Edwin Becker) en De Mesdag Collectie (Renske Suijver). In het boek kom je allerlei werken tegen die je in beide tentoonstellingen bewondert. Zo kun je heerlijk nagenieten van deze bijzondere werken. Bovendien is het de eerste Nederlandstalige publicatie over James McNeill Whistler. De catalogus is verkrijgbaar bij de museumwinkels van beide musea en kost € 24,95.

Praktische informatie

Er valt nog veel meer te vertellen over Whistler, zijn leven, kunst, modebewustzijn, kijk op de wereld, vlinder monogrammen en… eigenlijk te veel om op te noemen. Ik kan je zeker aanraden om zelf te gaan kijken en je mee te laten nemen in de dromerige, sfeervolle wereld van deze bijzondere kunstenaar. Whistler ‘Dandy en dwarsdenker’ en ‘Verliefd op Nederland’ zijn te zien vanaf vandaag 16 oktober tot en met 10 januari 2027. Je kan tickets boeken voor de musea inclusief deze tentoonstellingen via VanGoghMuseum.nl en DeMesdagCollectie.nl. Rondom de tentoonstellingen worden bijzondere extra activiteiten georganiseerd, deze vind je ook terug op de websites. Bij De Mesdag Collectie kun je ook lekker zelf aan de slag. Speel piano, teken een ansichtkaart of ervaar wat het inhoudt om te etsen! Zo kom je nog dichter bij deze fantastische kunstenaar.